Oedeemtherapie

Als u lymfoedeem vermoedt, kunt u contact opnemen met uw huisarts of behandelend specialist in het ziekenhuis. Uw huisarts of specialist kan u vervolgens verder verwijzen naar een fysiotherapeut in u omgeving die gespecialiseerd is in oedeemfysiotherapie of een huid- en oedeemtherapeut. Heeft u oedeem door een oncologische oorzaak (kanker) dan kunt u ook terecht bij een gespecialiseerde oncologiefysiotherapeut.

Als u oedeemfysiotherapeutische behandeling nodig heeft, wordt dit door de meeste zorgverzekeraars als chronische indicatie vanuit de basisverzekering vergoed. Niet alle vormen van lymfoedeem worden als chronisch gezien. Als u bijvoorbeeld oedeem heeft na een klein trauma van buitenaf (bijvoorbeeld omgezwikt met de enkel) wordt oedeemfysiotherapie vergoedt via uw aanvullende verzekering. Vraag bij uw zorgverzekeraar of oedeemtherapeut na of oedeemfysiotherapie bij u wordt vergoed!

Onderzoek
Een oedeemfysiotherapeut voert het volgende onderzoek uit:

  • Vraaggesprek om al uw klachten goed in beeld te brengen
  • Inspectie: hoe is uw houding en hoe ziet het oedeemgebied er aan de buitenkant uit?
  • Palpatie: welke veranderingen zijn voelbaar?
  • Volume meting van het oedeem: zo kan men in de tijd controleren of het oedeem is afgenomen of toegenomen. Het oedeemgebied wordt met uw gezonde lichaamszijde vergeleken
  • Eventueel gewicht, lengte en een foto van oedeemgebied
  • Functieonderzoek: onderzoek naar bewegingsbeperkingen, pijn tijdens moment van bewegen, kracht, uithoudingsvermogen en eventueel ademfunctie

 
Behandeling
Oedeemfysiotherapie maakt gebruik van verschillende behandelvormen. De oedeemfysiotherapeut zal gebruik maken van manuele lymfdrainage, oefentherapie, ademhalingsoefeningen, compressietherapie in de vorm van bandageren/zwachtelen en later een therapeutisch elastische kous, adviezen m.b.t. huidverzorging en leefregels.

Manuele lymfdrainage
Manuele lymfedrainage is een specifieke massagetechniek die gericht is op verhoging en ondersteunen van de transportcapaciteit van het lymfestelsel. Door gebruik te maken van bepaalde handgrepen kan het vocht verplaatst worden naar gebieden in het lichaam waar het lymfesysteem nog intact is, zodat het daar uit in de circulatie kan worden opgenomen. Ook zijn er specifieke handgrepen om bindweefselachtige verhardingen in het weefsel los te maken.

In de volgende situaties mag u geen manuele lymfdrainage krijgen:

  • Acute ontsteking
  • Huidontstekingen op basis van radiotherapie
  • Acute trombose
  • Bij aanwezigheid van tumoren
  • Te snel werkende schildklier; ziekte van Basedow
  • Sinus caroticus syndroom

Bandageren/zwachtelen
Door middel van het aanleggen van bandages wordt van buiten af een continue druk aangebracht die het uittreden van vocht tegengaat en de afvoer van lymfvocht ondersteunt. De bandages worden aangelegd als er nog geen stabiele situatie in de waterhuishouding is bereikt. Er zijn veel verschillende zwachtelmaterialen van diverse fabrikanten op de markt. Wanneer de omvang van de arm of het been stabiel is, kan een therapeutisch elastische kous worden aangemeten.

Lymf tape
Dit is een nieuwe techniek die bandageren/ zwachtelen kan ondersteunen. Hierbij worden circulair dunne strookjes tape om het oedeemgebied gelegd. Deze tape wordt richting gezond afvoergebied aangebracht. De tape heeft een elasticiteit die gelijk is aan die van de huid. Door te bewegen tilt de tape de huid en onderliggend weefsel op en wordt het vocht afgevoerd. Het voordeel van deze tape is dat het prettiger aanvoelt dan bandageren, men kan zich beter bewegen en het ligt dun op de huid, waardoor men kleren en schoenen gemakkelijker aan krijgt.

Lymfpress
Bij een lymfpress wordt een manchet om de arm of been gelegd. Deze manchet vult zich van onder naar boven met lucht, waardoor druk ontstaat en lymfoedeem wordt afgevoerd. Dit is een ondersteunende therapie gevolgd op manuele lymfdrainage.

Therapeutisch elastische kousen (‘steunkousen')
Steunkousen zijn er voor de armen en benen. Er bestaan kousen voor de hele arm of been en kousen voor onderarm en onderbeen. Voor de benen bestaan er ook panty's. Een steunkous kan pas aangemeten worden wanneer het oedeemgebied zo dun mogelijk is. Gebeurt dit niet, dan bestaat de kans op een soort jojo-effect. Door de druk van de steunkous zal het oedeemgebied dunner worden, maar doordat de steunkous niet op het dunste moment is aangemeten, heeft het oedeem weer genoeg ruimte om weer toe te nemen. Laat een steunkous altijd door een hiervoor gespecialiseerd persoon aanmeten, want de kous moet op elke plek de juiste druk uitoefenen!

Oefentherapie
Aanleren juiste ademhaling: Door het aanleren van een juiste ademhalingstechniek kunnen we de veneuze en lymfogene afvoer beïnvloeden. De ademhaling werkt als een soort druk-zuigpompmechanisme, waardoor het ondersteunt lymfoedeem af te voeren.
Bewegen: Door te bewegen spannen en ontspannen de spieren zich. Dit aanspannen en ontspannen van de spieren heeft een pompfunctie als effect. De spieren ondersteunen door hun pompfunctie de lymfafvoer tegen de zwaartekracht in en in de stroomrichting van het lymfsysteem. Als mensen door hun ziekte langere tijd in bed moeten blijven, en hun spieren dus weinig gebruiken, kunnen ze op den duur last krijgen van oedeem. Dit zelfde geldt voor mensen die de hele dag of langere tijd op een stoel zitten. Zij blokkeren door de buiging in de knieën lokaal de lymfafvoer en door inactiviteit van de spieren zal hierdoor ook oedeem ontstaan.
Bewegen heeft ook een positief effect op het algeheel lichamelijk welbevinden. Door te bewegen komt er een stof vrij in de hersenen, waardoor we ons beter in ons vel voelen. Bewegen werkt ook zeer positief voor mensen die voor een tumor worden behandeld. Dit is vaak een zeer intensieve en zware periode voor de patiënt. Het is bewezen dat als mensen in deze periode aan sport/ bewegen doen, dat ze dan beter door deze zware periode heen komen.
Door te bewegen wordt de aanmaak van nieuwe lymfvaatjes bevorderd.

Teveel bewegen of bewegen met een te hoge intensiteit kan ook een negatief effect hebben op de lymfafvoer. Door lang en entensief bewegen stijgt de bloeddruk. Door het stijgen van de bloedruk zal er meer vocht uit de bloedbaan treden, met als gevolg vergrootte kans op oedeem. Het is zeer belangrijk dat de oedeemfysiotherapeut u oefeningen goed doseert.

Adviezen en leefregels
Voorkom beschadigingen van de huid: Via wondjes kunnen bacteriën het lichaam binnendringen. Hierdoor kunnen ontstekingen ontstaan, waardoor de lymfaanmaak zal toenemen.

Adviezen:

  • Vermijd bloedprikken of injecties aan de geopereerde/ aangedane zijde
  • Draag bij klussen waarbij u risico van huidbeschadiging oploopt beschermende handschoenen (indien oedeem in de arm) Bijvoorbeeld bij werk in huis en tuin
  • Gebruik bij het ontharen liever geen scheermesjes en wees alert op irritaties van de huid door ontharingscrèmes
  • Voorkom insectenbeten en krab insectenbeten niet open
  • Vermijd zonverbranding
  • Wees voorzichtig met huisdieren (pas op voor krabben en beten)

Voorkom overmatige inspanning/overbelasting
Door teveel of te lang bewegen en te zwaar of te lang te tillen, ontstaan in de spieren veel afvalstoffen. Om deze afvalstoffen weer te kunnen afvoeren, wordt extra lymfevocht aangemaakt.

Adviezen:

  • Vermijd het tillen van zware voorwerpen en het dragen van zware tassen (indien oedeem in de arm aanwezig is)
  • Laat uw arm niet de hele tijd hangen tijdens bijvoorbeeld wandelingen (indien oedeem in de arm aanwezig is)
  • Lichte inspanning waarbij u lang in een zelfde lichaamshouding zit (zoals computerwerk en breien) kunt u beste onderbreken met pauzes
  • Zoek balans tussen inspanning en rust, neem regelmatig pauzes en verdeel lichamelijke inspanning over de dag
  • Vermijd sporten waarbij u onbeheerste of abrupte bewegingen maakt, zoals bij volleybal. Wanneer u tennist of golf speelt, doet u dit dan rustig en beheerst

Blijf in beweging
Door pijn of angst om te bewegen is het mogelijk dat u te weinig beweegt en zelfs ontziet. Als u de spieren te weinig aanspant, vermindert het spierpomp mechanisme en wordt de afvoer van het lymfevocht beperkt. Blijf zoveel mogelijk normaal bewegen en licht sporten om onderbelasting te voorkomen.

Let op temperatuur
Langdurig verblijf in extreme koude of warme ruimten en/of het ondergaan van grote temperatuurverschillen veroorzaken een toename van lymfevocht.

Adviezen:

  • Wees voorzichtig met heet baden, douchen en saunabezoek
  • Nooit met het aangedane lidmaat in de zon gaan liggen
  • Afwassen kan al een grote warmteprikkel zijn. Draag tijdens het afwassen handschoenen (indien oedeem in de arm aanwezig is)
  • Draag bij koud weer handschoenen (indien oedeem in de arm aanwezig is)

Voorkom afknelling
Afknellende voorwerpen belemmeren de afvoer van het lymfe.

Adviezen:

  • Vermijd bloeddruk meten aan de geopereerde arm (indien oedeem in de arm aanwezig is)
  • Vermijd het dragen van knellende kleding, zoals bh-bandjes, mouwophouders, sokken en strakke schoenen. Indien kleding afknelt, kun je dit oplossen door bijvoorbeeld een opgevouwen zakdoek of een stukje rubber onder de knellende plek te doen, zodat de druk beter verdeeld wordt
  • Draag geen zware rugzak (indien oedeem in de arm of op de romp aanwezig is)
  • Niet te lang zitten met de knieën boven de enkels of met de voeten onder de stoel (indien oedeem in het been). Hierdoor wordt de lymfafvoer in de knieholte afgekneld
  • Bevorder de afvoer van lymfvocht
  • Merkt u dat de arm, schouder of been na bepaalde activiteiten iets dikker wordt, stijver aanvoelt, pijnlijk of rood is dan kunt u het volgende doen:
    - Uw arm of been ontspannen hoog leggen
    - Als u gaat slapen uw arm of been op een kussen leggen
    - De arm of het been regelmatig licht bewegen